4.2 代名詞と、人と家 — Epoché
この課でできるようになること 代名詞 32 語を、指示の 3 段( hic・iste・ille )・不定の段階( aliquis・quīdam・quisquam・quisque・quisquis )で整理して言える。 人と家の名詞 21 語を、変化型と属格とともに言える。 主語の代名詞を省く・置けば強調、という使い方を実文で確かめる。 前提 : 4.1 まで。 この課は二つの群を合わせます。 代名詞 ——上位 300 語のうち 32 語が代名詞で、どの文にも出ます——と、 人と家 の名詞。代名詞の語形は 形編 3課 と 形編 6課 で表にしたので、この課は 使い分け が主題です。 見取り図 — 指示の 3 段と、不定の 5 段 指示代名詞は 3 段です。 hic (私に近い・これ)、 iste (相手に近い・それ。しばしば軽蔑)、 ille (遠い・あれ。しばしば「あの有名な」)。日本語の「これ・それ・あれ」と同じ 3 段で、英語の this / that の 2 段より日本語話者には分かりやすい。 is は 3 段の外にある弱い指示で、英語の he ・ it にあたります——「彼」と訳す代名詞はラテン語には無く、 is か ille で代えます。 不定代名詞は「どのくらい特定しないか」で段階があります。 aliquis (誰か・何か——存在は肯定)、 quīdam (ある人——話し手は知っているが言わない)、 quisquam (誰か——否定や疑問の中で。「誰も〜ない」の「誰も」)、 quisque (各々)、 quisquis・quīcumque (〜する者は誰でも)。英語の some / any / each / whoever の区別と重なります。日本語は「誰か」一つで済ませるので、ここは 訳し分けより、原文の語で覚える ほうが早い。 人称代名詞の使い方で日本語と同じなのは、 主語を省く こと。 Veniō だけで「私は来る」。 Ego veniō と置けば「 私が 来る」の強調です。所有も、主語自身のものなら省く( patrem videt 彼は[自分の]父を見る)。 suus は主語自身の所有(再帰)、 eius ( is の属格)は他人の所有—— patrem suum videt (自分の父を見る)と patrem eius videt (彼[別人]の父を見る)は違います。 語表 語(品詞) 意味 注 quī quae quod la 代名詞 〜するところの(関係)、どの 日本語との差 第 2 期の関係文で本領。英 who hic haec hoc la 代名詞 この(私に近い) 日本語との差 hic ・ iste ・ ille の 3 段 ille illa illud la 代名詞 あの(遠い) 日本語との差 仏 il ・伊 il の元 tū tuī tibi tē la 代名詞 君 日本語との差 英 thou の親戚 ego meī mihi mē la 代名詞 私 日本語との差 英 ego is ea id la 代名詞 彼、それ(弱い指示) 日本語との差 英語の he ・ it にいちばん近い sui sibi sē/sēsē la 代名詞 自分自身を(再帰) 日本語との差 主格なし。 sē ・ sibi ・ suī ipse ipsa ipsum la 代名詞 〜自身 日本語との差 強調。 ipsō factō suus -a -um la 形容詞・第 1・2 変化 自分の 日本語との差 主語自身の所有。英 suicide meus -a -um la 代名詞 私の 日本語との差 呼格 mī tuus -a -um la 形容詞・第 1・2 変化 君の 日本語との差 — noster nostra nostrum la 代名詞 私たちの 日本語との差 Pater noster nōs nostrum/nostrī nōbīs nōs la 代名詞 私たち 日本語との差 英 nostrum īdem eadem idem la 代名詞 同じ 日本語との差 is + -dem 。英 identity aliquis -quae -quod la 代名詞 誰か、何か 日本語との差 sī の後では quis iste ista istud la 代名詞 その(相手に近い) 日本語との差 軽蔑を含むことも vōs la 形容詞・第 1・2 変化 君たち 日本語との差 — quīdam quaedam quoddam la 代名詞 ある〜、ある人 日本語との差 英 a certain quisquis quidquid la 代名詞 〜する者は誰でも 日本語との差 quicquid =何でも nēmō la 代名詞 誰も〜ない 日本語との差 nē + homō 。英 nemo quisque quaeque quidque la 代名詞 各々 日本語との差 suum cuique quis quid la 代名詞 誰、何 日本語との差 疑問。 quid =何 alius -a -ud la 形容詞・第 1・2 変化 他の、別の 日本語との差 alius … alius =ある者は…他の者は alter altera alterum la 形容詞・第 1・2 変化 (二つのうち)もう一方の 日本語との差 alter ego nūllus -a -um la 形容詞・第 1・2 変化 どんな〜も〜ない 日本語との差 英 null ūllus -a -um la 形容詞・第 1・2 変化 何らかの(否定・条件の中で) 日本語との差 nūllus の肯定形 uterque utraque utrumque la 接続詞 両方の 日本語との差 単数で「両方」 quisquam quicquam/quidquam la 代名詞 誰か(否定の中で) 日本語との差 nec quisquam =そして誰も〜ない vester vestra vestrum la 形容詞・第 1・2 変化 君たちの 日本語との差 — quīcumque quaecumque quodcumque la 代名詞 〜する者は誰でも 日本語との差 quī + -cumque quālis -e la 代名詞 どんな種類の 日本語との差 tālis … quālis 。英 quality homō hominis m. la 名詞・第 3 変化 人、人間 日本語との差 男女を問わない。英 human vir virī m. la 名詞・第 2 変化 男、夫、(立派な)人 日本語との差 英 virtue ・ virile pater patris m. la 名詞・第 3 変化 父 日本語との差 英 father ・ paternal māter mātris f. la 名詞・第 3 変化 母 日本語との差 英 mother ・ maternal parēns -ntis m./f. la 名詞・第 3 変化 親 日本語との差 英 parent frāter frātris m. la 名詞・第 3 変化 兄弟 日本語との差 英 brother ・ fraternal coniunx coniugis m./f. la 名詞・第 3 変化 配偶者(夫・妻) 日本語との差 英 conjugal nātus -ī m. la 名詞・第 2 変化 息子(詩語) 日本語との差 nāscor の分詞。英 natal puer puerī m. la 名詞・第 2 変化 少年、奴隷 日本語との差 英 puerile puella -ae f. la 名詞・第 1 変化 少女 日本語との差 puer の女性形 iuvenis -is m. la 名詞・第 3 変化 若者 日本語との差 英 juvenile gēns gentis f. la 名詞・第 3 変化 氏族、民族 日本語との差 英 gentle ・ gentile genus generis n. la 名詞・第 3 変化 生まれ、種類 日本語との差 英 genus ・ general domus -ūs f. la 名詞・第 4 変化 家 日本語との差 domī =家で。英 domestic dominus -ī m.; domina -ae f. la 名詞・第 2 変化 主人、主 日本語との差 domus から。英 dominate rēx rēgis m. la 名詞・第 3 変化 王 日本語との差 英 regal 。 rēgis populus -ī m. la 名詞・第 2 変化 民、人民 日本語との差 英 people ・ popular amīcus -a -um la 形容詞・第 1・2 変化 友(名)、親しい(形) 日本語との差 amō から。英 amicable hostis -is m./f. la 名詞・第 3 変化 敵(国の) 日本語との差 個人の敵は inimīcus 。英 hostile dux ducis m./f. la 名詞・第 3 変化 指導者、将軍 日本語との差 dūcō から。英 duke mīles -itis m. la 名詞・第 3 変化 兵士 日本語との差 英 military eques equitis m. la 名詞・第 3 変化 騎兵、騎士階級 日本語との差 equus から。英 equestrian 実文 25 本。ウルガタとセネカの文に、代名詞がどれだけ密に出るかを見てください。 原文 日本語訳 見るところ Quis est ille homo qui dixit tibi: [1] 君にそう言ったあの人は誰か。 → homō ・ ille ・ quī ・ quis ・ tū ・ vōs Nemo tollit eam a me: [2] 誰もそれを私から奪わない。 → ego ・ is ・ nēmō ・ nōs Hac se aibat et fratrem et amicum optimum factum. [3] 彼はこれによって自分が兄弟にも最良の友にもなった、と言っていた。 → amīcus ・ frāter ・ hic ・ sui Alterum genus est equitum. [4] もう一つの階級は騎士のものである。 → alter ・ eques ・ genus Dominus virtutem populo suo dabit; [5] 主はご自分の民に力をお与えになる。 → dominus ・ populus ・ suus Ite in domum matris vestræ: [6] 君たちの母の家へ行きなさい。 → domus ・ māter ・ vester Optaverunt itaque tibi alia parentes tui; [7] だから君の親は君に別のものを望んだのだ。 → alius ・ parēns ・ tū ・ tuus ・ vōs Quicquid bene dictum est ab ullo, meum est. [8] 誰が言ったのであれ、よく言われたことは私のものだ。 → meus ・ quisquis ・ ūllus Rex noster est animus. [9] 私たちの王は心である。 → noster ・ rēx Magni ista crediderunt viri. [10] 偉大な人々がそれを信じた。 → iste ・ vir idem facit hostium exercitus. [11] 敵の軍も同じことをする。 → hostis ・ īdem Quidam autem ex ipsis dixerunt: [12] しかし彼らのうちのある者たちは言った。 → ipse ・ quīdam qualia quisque habet, talis est. [13] 各人は、自分の持つものの種類どおりの人である。 → quālis ・ quisque Quicumque dixerit patri, vel matri: [14] 父または母に向かって言う者は誰でも。 → māter ・ pater ・ quīcumque ut dux esset itineris utroque tempore. [15] どちらの時にも旅の導き手となるように。 → dux ・ uterque aliquid secum fert. [16] 何かを自分と一緒に運んでいる。 → aliquis ・ sui Venerunt ergo milites: [17] そこで兵士たちが来た。 → mīles ubinam gentium sumus? [18] 私たちはいったいどの民のもとにいるのか。 → gēns Quidni nulla sit? [19] なぜ無いはずがあろうか。 → nūllus ・ quis Credat hoc quisquam? [20] これを誰かが信じるだろうか。 → hic ・ quisquam rapi virgines, pueros; [21] 乙女たちが、少年たちが奪われる。 → puer In haec natus es. [22] 君はこれらのために生まれた。 → hic ・ nātus non faciat ea, quae iuvenes; [23] 若者たちがすることを、彼はしないだろう。 → is ・ iuvenis ・ quī Novus maritus coniuge amissa dolet. [24] 新婚の夫が、妻を失って悲しむ。 → coniunx et tenuit manum ejus, et surrexit puella. [25] そして彼女の手を取ると、少女は起き上がった。 → puella この分野の語形成 — 人の語は「生まれ」と「役割」から 人を表す語は二つの系統から来ます。 生まれ の系統: nāscor (生まれる)から nātus (息子)・ nātūra (本性)・ nātiō (民族)、 gignō (生む)から gēns (氏族)・ genus (種類)・ genitor (父、詩語)。 役割 の系統: dūcō (導く)から