4.6 数と量・時・言葉と理 — Epoché
この課でできるようになること 数と量・時・言葉と理の 47 語を、変化型とともに言える。 属格 -īus ・与格 -ī をとる代名詞的形容詞 9 語( ūnus・tōtus・sōlus・nūllus・ūllus・alius・alter・uter・neuter )を知っている。 rēs・ratiō・causa の意味の幅を知り、上位 300 語の総復習ができる。 前提 : 4.5 まで。 語 I の最後の課です。この 47 語で上位 300 語が揃い、古典散文の語の 約 65% (実測: 上位 300 語の被覆率)が既知になります。残りの 35% は第 2 期・第 3 期の語 II ・ III (301〜1,000 位)と、文脈と語形成からの推測で埋めます。 見取り図 — 「全部」が三つ、属格 -īus の 9 語 「すべて」にあたる語が三つあります。 omnis (あらゆる・各々の。英 every に近い)、 tōtus (全体の。英 whole )、 cūnctus (全部ひとまとめの。英 all together )。 omnēs hominēs (すべての人)・ tōta urbs (都市全体)・ cūncta (万物)。日本語の「全部」「全体」「みんな」の使い分けに近い。 属格 -īus ・与格 -ī をとる形容詞 が 9 語あります: ūnus・tōtus・sōlus・nūllus・ūllus・alius・alter・uter・neuter 。第 1・2 変化に見えて、属格が -ī/-ae でなく -īus ( tōtīus・sōlīus・nūllīus・alterīus )、与格が -ō/-ae でなく -ī ( tōtī・sōlī・nūllī )。代名詞 is ( eius・eī )と同じ癖で、「代名詞的形容詞」と呼びます。9 語を一度に覚えれば例外はもう無い。 言葉と理の語は多義です。 rēs ——物・事・事情・財産・国家( rēs pūblica )。 ratiō ——計算・理由・方法・理性(英 ratio ・ reason ・ rational )。 causa ——原因・理由・訴訟・(属格の後ろで)〜のために。 modus ——尺度・仕方・限度( modō ただ)。 ars ——技術・学芸・技巧。哲学の原典(第 4 期の学術術語)でこの多義が効いてきます。第 4.4.24 課「偽の友と多義語」で総まとめしますが、まず 核の意味 —— rēs =事物、 ratiō =計算、 causa =原因——を押さえてください。 語表 語(品詞) 意味 注 omnis -e la 形容詞・第 3 変化 すべての、あらゆる 日本語との差 英 omni- māgnus -a -um la 形容詞・第 1・2 変化 大きい 日本語との差 比較 maior ・最上 maximus multus -a -um la 形容詞・第 1・2 変化 多くの 日本語との差 比較 plūs ・最上 plūrimus ūnus -a -um la 形容詞・第 1・2 変化 一つの 日本語との差 属格 ūnīus 。英 unit nihil, nīl la 名詞・不変化 何も〜ない(不変化) 日本語との差 英 nihilism pars partis f. la 名詞・第 3 変化 部分 日本語との差 英 part tōtus -a -um la 形容詞・第 1・2 変化 全体の 日本語との差 属格 tōtīus 。英 total tantus -a -um la 形容詞・第 1・2 変化 それほど大きい 日本語との差 tantus … quantus gravis -e la 形容詞・第 3 変化 重い、重大な 日本語との差 英 grave ・ gravity levis -e la 形容詞・第 3 変化 軽い、些細な 日本語との差 英 levity parvus -a -um la 形容詞・第 1・2 変化 小さい 日本語との差 比較 minor ・最上 minimus sōlus -a -um la 形容詞・第 1・2 変化 ただ一人の 日本語との差 属格 sōlīus 。英 solo ingēns ingentis la 形容詞・第 3 変化 巨大な 日本語との差 — tālis tāle la 形容詞・第 3 変化 そのような 日本語との差 tālis … quālis duo duae duo la 数詞 二 日本語との差 英 dual mīlle (pl.) mīlia la 数詞 千(単数不変化、複 mīlia ) 日本語との差 英 mile (千歩) pār paris la 形容詞・第 3 変化 等しい 日本語との差 英 pair ・ par cūnctus -a -um la 形容詞・第 1・2 変化 全部の(ひとまとめに) 日本語との差 omnis より「全体として」 vetus veteris la 形容詞・第 3 変化 古い 日本語との差 英 veteran novus -a -um la 形容詞・第 1・2 変化 新しい 日本語との差 rēs novae =革命。英 novel prīmus -a -um la 形容詞・第 1・2 変化 第一の 日本語との差 英 prime diēs diēī m./f. la 名詞・第 5 変化 日 日本語との差 第 5 変化。英 diary tempus -oris n. la 名詞・第 3 変化 時、時間 日本語との差 英 temporary nox noctis f. la 名詞・第 3 変化 夜 日本語との差 英 nocturnal annus -ī m. la 名詞・第 2 変化 年 日本語との差 英 annual iam la 副詞 もう、すでに、今や 日本語との差 iam nōn =もはや〜ない Iam quae sequuntur? さて、次に来るものは。 Hiems fere iam est. [1] もうすぐ冬だ。 nunc la 副詞 今 日本語との差 英 now と同源 nunc vero omnes virtutes simul sunt. しかし今や、すべての徳が同時にある。 tum or tunc la 副詞 そのとき 日本語との差 = tunc saepe la 副詞 しばしば 日本語との差 — Saepe maiori fortunae locum fecit iniuria. 不正がしばしば、より大きな幸運への場所を作った。 semper la 副詞 いつも 日本語との差 semper fidelis Ab ipsa enim semper tantundem absumus. というのも私たちはそれ自体から、いつも同じだけ離れているから。 deinde/dein la 副詞 次に、それから 日本語との差 dē + inde 。例: deinde dīxit (それから彼は言った。書き下ろし) modo la 副詞 ただ、いま、〜さえすれば 日本語との差 modus の奪格から Non servamus modum rerum. 私たちは物事の限度を守っていない。 numquam la 副詞 決して〜ない 日本語との差 nē + umquam numquam erit solus. 彼は決して独りにならないだろう。 prīmum la 副詞 まず第一に 日本語との差 prīmus の副詞 Multi autem erunt primi novissimi, et novissimi primi. しかし先の者の多くが後になり、後の者が先になるだろう。 simul la 副詞 同時に 日本語との差 英 simultaneous nunc vero omnes virtutes simul sunt. しかし今や、すべての徳が同時にある。 post la 前置詞 (+対格)〜の後に 日本語との差 英 post- post mortem autem non erit tale nomen nostrum. しかし死後には、私たちのそのような名は無いだろう。 Pulchrum est post tam longum spatium temporis te revidere. [2] 久しぶりにお会いできて嬉しいです。 ante la 前置詞 (+対格)〜の前に 日本語との差 英 ante- melius, si ante. 前ならもっとよかった。 Hortus ante domum est. [3] 庭は家の前にあります。 rēs reī f. la 名詞・第 5 変化 物、事、事情 日本語との差 第 5 変化。 rēs pūblica 。英 republic nōmen -inis n. la 名詞・第 3 変化 名前、名声 日本語との差 英 nominal ・ noun verbum -ī n. la 名詞・第 2 変化 言葉、語 日本語との差 英 verb carmen -inis n. la 名詞・第 3 変化 歌、詩 日本語との差 英 charm ratiō -ōnis f. la 名詞・第 3 変化 理性、計算、方法 日本語との差 多義。英 ratio ・ reason ars artis f. la 名詞・第 3 変化 技術、学芸 日本語との差 英 art modus -ī m. la 名詞・第 2 変化 尺度、仕方、限度 日本語との差 英 mode causa -ae f. la 名詞・第 1 変化 原因、理由、訴訟 日本語との差 英 cause deinde は池の見出し語に立たず短い実文が無いので、書き下ろしの例を注に添えました。 実文 24 本。時の副詞と数量の形容詞が、短い文の中でどう働くか。 原文 日本語訳 見るところ Multi autem erunt primi novissimi, et novissimi primi. [4] しかし先の者の多くが後になり、後の者が先になるだろう。 → multus ・ novus ・ prīmum ・ prīmus Egi magnas et graves causas. [5] 私は大きく重い訴訟を扱った。 → causa ・ gravis ・ māgnus De quibus non omnes uno modo; [6] それについては皆が同じ仕方ではない。 → modo ・ omnis ・ ūnus post mortem autem non erit tale nomen nostrum. [7] しかし死後には、私たちのそのような名は無いだろう。 → nōmen ・ post ・ tālis Duo autem, quibus nihil fieri melius potest, paria sunt. [8] それより良いものがあり得ない二つのものは、等しい。 → duo ・ nihil ・ pār noctem dies sequitur; [9] 夜のあとに昼が続く。 → diēs ・ nox numquam erit solus. [10] 彼は決して独りにならないだろう。 → numquam ・ sōlus Non servamus modum rerum. [11] 私たちは物事の限度を守っていない。 → modus ・ rēs Certis eunt cuncta temporibus; [12] すべては決まった時に進む。 → cūnctus ・ tempus esse illam totius anni credo. [13] 私はそれが一年中のものだと信じる。 → annus ・ tōtus nunc vero omnes virtutes simul sunt. [14] しかし今や、すべての徳が同時にある。 → nunc ・ omnis ・ simul Ab ipsa enim semper tantundem absumus. [15] というのも私たちはそれ自体から、いつも同じだけ離れているから。 → semper ・ tantus Non tamen hae partes artis aut causae sunt. [16] それでもこれらは技術の部分でも原因の部分でもない。 → ars ・ causa ・ pars Ne levi quidem opera aut parvo labore cognoscitur; [17] それは軽い仕事でも小さな労力でも知られない。 → levis ・ parvus Hoc tunc ego; [18] そのとき私はこう(言った)。 → tum Iam quae sequuntur? [19] さて、次に来るものは。 → iam melius, si ante. [20] 前ならもっとよかった。 → ante Idem facit ratio; [21] 理性も同じことをする。 → ratiō Vetus melius est. [22] 古いほうが良い。 → vetus mihi verba non dat. [23] 彼は私に言葉をくれない。 → verbum In finem, in carminibus. [24] 終わりまで、歌によって。 → carmen Saepe maiori fortunae locum fecit iniuria. [25] 不正がしばしば、より大きな幸運への場所を作った。 → māgnus ・ saepe ex his ergo speciem ingentis boni traximus. [26] だからこれらから私たちは巨大な善の姿を引き出した。 → ingēns addidit centum milia. [27] 彼は十万を加えた。 → mīlle この分野の語形成 — 数詞と、副詞の作り方 数詞は 1〜3 だけが格変化します( ūnus・duo・trēs )。4〜100 は不変化( quattuor・quīnque・sex・septem・octō・novem・decem … centum )、 mīlle (千)は単数で不変化・複数 mīlia は第 3 変化中性で属格をとる( duo mīli