Piltur og stúlka — Jón Thoroddsen
Piltur og stúlka Piltur og stúlka Höfundur: Jón Thoroddsen eldri Piltur og stúlka er gjarnan talin vera fyrsta íslenska skáldsagan. Hún var gefin út á vegum höfundar í Kaupmannahöfn undir heitinu Piltur og stúlka: dálítil frásaga árið 1850. [1. kafli] [2. kafli] [3. kafli] [4. kafli] [5. kafli] [6. kafli] [7. kafli] [8. kafli] [1. kafli] Piltur og stúlka Höfundur: Jón Thoroddsen eldri [1. kafli] [2. kafli]→ Á austanverðu Íslandi liggur hérað eitt mikið og fagurt, er .....hérað heitir; þar gjörðist saga sú, er hér skal rituð. Hérað þetta er allfjölbyggt, en var þó betur bæjum skipað á dögum Síðu-Halls, og sést nú víða aðeins fyrir tóftum, þar sem sögurnar segja, að verið hafi vel hýst höfðingjasetur. Sjón er sögu ríkari, en eigi vitum vér, hvað veldur. Þeir, sem rita og ritað hafa um landsins gagn og nauðsynjar, verða ekki á eitt sáttir um það efni; ætla nokkrir, að hin fögru býli hafi lagst í eyði sakir ódugnaðar landsmanna, og hafa það til síns máls, að eins sé landið nú „fagurt og frítt“ sem á fyrri öldum, þegar Norðmenn tóku sér þar bólfestu, og enn sé þar víða byggilegt, sem ekki er byggt. Þá eru aðrir, sem kenna hafísnum og timbureklunni um, að landið sé strjálbyggðara nú en á tíundu og elleftu öld; segja þeir, að um þær mundir hafi enginn hafís komið, en landið verið skógi vaxið frá fjalli til fjöru og nægur húsaviður hvervetna. Það má vel vera, að hvorirtveggja hafi að nokkru leyti satt að mæla; en ekki á mál það að dæma hér á þingi, fyrir því að annað er efni bæklings þessa. Upp af héraði því, er vér um gátum, gengur dalur einn mikill og breiður, sem ....dalur heitir. Fram af dal þessum liggja aftur tveir minni dalir, er vér köllum Fögrudali. Fagridalur hinn eystri er allur vaxinn víði og vafinn í grasi; landskostir eru þar góðir, en vetrarríki í meira lagi. Dalurinn er þráðbeinn; fjöllin að honum ekki há; hlíðarnar iðgrænar á sumrin og nær því klettalausar; hér og hvar kvíslast smálækir og gil ofan um hjallana. Eftir miðjum dalnum fellur á mikil, það er jökulvatn lygnt og þó ekki afarbreitt. Sá, sem stendur um morgunstund við dalbotninn í björtu sumarveðri við upprás sólar, þegar skuggamyndirnar eru að þokast undan sólarbirtunni, og lítur yfir dalinn endilangan, mun ekki geta bundist þeirra orða: Fagur ertu, dalur fósturjarðar minnar, hér vil ég beinin bera. Sex bæir eru í Fagradal eystri, og heita fremstu bæirnir Indriðahóll og Sigríðartunga og standa því nær hvor á móti öðrum, sinn hvorum megin árinnar. Litlar samgöngur voru millum bæja þessara; sinn átti hvora kirkjusókn, og sinn var í hvorum hrepp. Áin er óvíða reið þar í dalnum, og fá vöð eru þar á henni; á veturna leggur hana í mestu aftökum, en ekki fjölgaði milliferðum fyrir það, með því bændurnir voru heldur engir vinir; hvor bjó að sínu og hafði mest mök við sína sveitunga. Enginn nábúakrytur var þó með þeim bændunum; áin skar svo skýrt og greinilega úr landamerkjum hvorratveggja jarðanna, að aldrei gátu risið deilur út úr átroðningi eða slægjubletti, sem vant er að vera hneykslunarhella nágranna á Íslandi; en forlögin höfðu hagað því svo til, að bóndinn á Indriðahóli hafði hreppstjórn á hendi í sinni sveit, og í Sigríðartungu bjó og hreppstjóri. Nú þótt menn séu vænir, sem hlut eiga að málum, má það margt verða í sveitarsökum, er sitt líst hverjum; hefur það og lengi mælt verið, að fátækrastjórnin sundri hreppstjórunum, en samtengi þá ekki, og svo fór hér einnig. Í langan aldur höfðu hreppstjórar þessir gengið í friði og spekt hvor hjá öðrum á leið lífsins og hreppstjórnarinnar, þangað til steinn kom í götuna, en það var kerlingarskepna gömul og slitin; enginn maður vissi með sönnu að segja, hvar hún var í heiminn borin, og sjálf mundi hún ekki fyrir víst, hvað hún hafði heyrt um það. Nú fóru menn að rannsaka ritningarnar, það er að skilja kirkjubækurnar í Sigríðartunguhrepp og Indriðahólshrepp, en þá tók málið algjörlega að flókna; í Indriðahólssveitar kirkjubók fundu þeir nafn, og líktist fyrsti stafurinn í því upphafsstafnum í heiti kerlingar, en að öðru leyti var nafnið máð og ritað með sortubleki; þótti bændum í Hólshrepp ísjárvert að gjöra kerlingu þar sveitlæga eftir svo óljósu handriti. Í Tunguhrepps kirkjubók var hundrað ára eyða, og sögðu sveitarmenn, að eftir kirkjubókinni að dæma væri eins líklegt, að hún ætti ekki sveit þar í hrepp. Þá skyldi sýslumaður skera úr þrætunni, og var honum ritað af hreppstjórunum. Sýslumanni varð heldur ógreitt um svarið, en svo búið mátti ekki standa, og tekur hreppstjórinn í Sigríðartungu það ráð, að hann flytur kerlingu með tilstyrk sveitarmanna á Indriðahólshrepp. Hreppstjórinn þar bregður skjótt við, safnar að sér mönnum og lætur flytja hana um hæl yfir að Sigríðartungu. Bænum í Sigríðartungu var lokað, þegar sást til fararinnar, og fyrirbauð hreppstjóri nokkrum manni að vera svo djarfur að ljúka upp. Hinir skildu kerlingu eftir á hlaðinu, en ekki var bærinn opnaður, fyrr en Hólhreppingar voru farnir burtu fyrir góðri stundu. Þetta var á miðri jólaföstu, og var veður fremur kalt fyrir gamalmenni, og var farið að slá að kerlingu, þegar komið var út til hennar; sagði Bjarni hreppstjóri, að best væri að velgja dálítinn mjólksopa ofan í hana, áður en farið væri með hana aftur. - Flytjið þið mig nú hvert, sem þið viljið, skepnurnar mínar, sagði kerling; en guð fyrirgefi kónginum, nú situr hann og drekkur kaffi og brennivín og veit ekki, hvað hér gjörist. - Þetta voru síðustu orð hennar hér í heimi. Ekki fór eins fyrir hreppstjórum þessum eins og þeim Heródes og Pílatus forðum, að þeir yrðu vinir á þeim sama degi sem kerling fór á milli þeirra; aldrei greri um heilt með þeim eftir þenna þráflutning; þeir sáust að sönnu oft á mannfundum og ypptu höttum hvor að öðrum, en ekki var það fyrir vináttu sakir, heldur af lotningu fyrir embættinu; þeir rituðu stundum hvor öðrum til um hitt og þetta, sem snerti sveitastjórnirnar, og töluðust oft við, og kallaði þá hvor annan signor í hverju orði, en ekki kom að heldur til af góðu, heldur hinu, að hvor um sig hugsaði: Sé hann ekki signor,